Kasagaran nga mga pulong. Sagad nga gigamit matag adlaw sa katawhan nga nanaglitok ning pinulongana. Tinuod, ang pulong "cya" = siya (ikatulong panawo, usahan = third person, singular), ug ang "dha" = diha (pungwayon = adverb). Ang "cya" ug ang "dha" maoy sagad gamiton inigteks; kini aron dyotay rang mga litra o titik ang magamit kon mopadalag mensahe pinaagi sa selpon. Apan, sa pormal nga panulat sa Binisaya-Sinugboanon, wala pa kini dawata, ug sa akong panahom, dili gayod kini angay dawaton diha sa pormal nga panulat.

Kabahin sa pulong "cya" nga gilinaktod pagsulat, ang angay gayod unta mao ang "sya", dili "cya". Kini tungod kay sa titikanan (o alphabet) sa Sinugboanong pinulongan, wala may titik nga "c"; ang naa mao ang "k" (Aa Ba Ka Da Ie/Ee Ga Ha La Ma Na Nga Pa Ra Sa Ta Uu/Oo Wa Ya). Kon tandion ang titikanan sa Sinugboanon ug sa Inenglis, ang makita mao nga adunay pito ka titik nga naa sa Inenglis, wala sa Sinugboanon: c, f, j, q, v, x, ug z. Apan wala ni magpasabot nga tungod kay daghan ang sa Inenglis, mas labaw ang Inenglis kaysa Sinugboanon; nahitabo lang nga mao kiniy gihatag sa kinaiyahan, o gihatag sa Dios, ang nagmugna sa tanan.

Dugang pa ini, sa Sinugboanong pinulongan, ang pulingan (pronoun) nga "siya" usa ka generic nga lugpong (term); nagkahulogan kini og "babaye o lalaki" (female o male). Samtang ang "he/she" sa Inenglis, piho (specific) ang kahulogan: ang "he" (siya) para sa lalaki ug ang "she" (siya) para sa babaye.

Karon, ang pananglitan: "aw ingon cya iya ra gisend ni cindy." Ining kasoha, ang "aw" gigamit isip pangtuaw (o interjection). Dugang pa, angay sab tin-awon ang kalainan sa partikulo (particle) nga "ra" gikan sa partikulo nga "na". Ining maong kapahayag (o sentence), ang "ra" gigamit isip partikulo (particle), ug gadala siyag lahing kahulogan itandi sa "na". Kon pananglit ang "na" mao pay gigamit inay ang "ra", adunay ligas sa kahulogan ang among kapahayag. Tan-awon nato ni:

     A]     "aw ingon cya iya ra gisend ni cindy" 

             "o, he/she said, he/she just sent [it] to cindy" 

     B]     "aw ingon cya iya na gisend ni cindy"

             "o, he/she said, he/she already sent [it] to cindy"

Matikdi ang kalainan sa "ra" ug sa "na" diha sa duha ka kapahayag (sentence), pinasubay sa "sense" sa kapahayag. Ining pagkagamita diha sa kapahayag, ang partikulo nga "ra" nagdala sa kahulogan nga "just" sa Inenglis; mao kiniy labing duol nga katumbas ining pagkagamita; samtang ang partikulo nga "na" nagdala sa kahulogan nga "already" sa Inenglis. Busa, ang labing duol nga hubad mao ang naa sa A. (Di ko na lang tagdon ang direktang ugbay (direct object) sa punglihok (verb) nga "sent" diha sa hubad nga Inenglis. Ingon man usab ang "cya" ug ang "iya", ang duha, ining sitwasyona, puros "he/she" sa Inenglis.) 

Sa bag-ong lagda karon sa batadila (batakan sa dila, o sa Inenglis, "rule/s of the tongue, or grammar") sa Sinugboanong pinulongan, kon ang pulong langyaw (foreign), sama sa Inenglis nga mga pulong, direktang gamiton diha sa kapahayag (sentence), sulaton kini sa pinabahirig (italics) nga paagi. Kini pagpaila nga usa kini ka pulong langyaw. Ug, kon langgikitan (to be affixed) kini sa iglalanggikit (affix) sa Sinugboanon, sulaton kini sa ingon niini nga paagi (gamiton nato ang pulong sa pananglitan sa ibabaw, ang pulong "gisend"):

     "gisend"   --  sulaton sa ingon niini:   gi-send

Ang Iglalangikit nga "gi-" (nga niining pagkagamita nagkahulogan og "past event") ug ang pulong langyaw, "send", bulagon sa giyon/latib (hyphen), ug ang pulong langyaw sulaton sa pinabahirig (italics) nga paagi, sama sa makita sa ibabaw.

Jose