Ania ang pipila ka mga lugpong nga akong gibalay isip hubad sa mga termino nga sagad natong masugatan sa natad sa alamdag

alamdag (kaalam + lamdag) = science
kaalamdagan = sciences

kaalambuhi (kaalam sa kinabuhi) = biology
kaalambuhianon = biological

kaalamyuta (kaalam sa yuta) = geology
kaalamyutan-on = geological

kaalamtubig (kaalam sa tubig) = hydrology
kaalamtubignon = hydrological

kaalambáto (kaalam sa bato) = petrology
kaalambát-on = petrological

kaalamiya (kaalam sa kinaiya) = physics
kaalamiyanhon = physical (kini kon iglabot sa higpit ug alamdagon nga kahulogan, apan kon mahitungod sa literal ug mahikap nga butang, "lawasnon" ang pulong nga labing haom pagagamiton)

kaalam-únod (kaalam sa unod) = chemistry
kaalam-undan = chemical

kaalamdila (kaalam sa dila) = linguistics
kaalamdilan-on = linguistical

kaalamkaraanan (kaalam sa kakaraanan) = archeology
kaalamkaraanon = archeological

kanhibuhi (kaalam sa kanhi kinabuhi) = paleontology

Ania ang pipila ka mga lugpong nga akong gibalay isip hubad sa mga termino nga sagad natong masugatan sa natad sa gumaran.

gumaran = philosophy
gumaranon = philosophical
makigumaran = philosopher

pamahayag = premise
pangataposan = conclusion

pagkamao = essence
pagkamaohanon = essential
kapagkamaohan = ontology
kapagkamaohanon = ontological

kapagkawalaan = meontology
kapagkawalan-on = meontological

kapangkataposanan = eschatology
kapangkataposanon = eschatological

kapangkatuyoanan = teleology
kapangkatuyoanon = teleological

kapangkalingkawasnan = soteriology
kapangkalingkawasnon = soteriological

kapangkamatayonan = thanatology
kapangkamatayonon = thanatological

kapangpamaagihan = methodology
kapangpamaagihon = methodological

kapangkahibal-anan = epistemology
kapangkahibal-anon = epistemological

kapangbathalan-an = theology
kapangbathalan-on = theological

kapangmalukpan-onan = cosmology
kapangmalukpan-onon = cosmological

"Abi nimo day, si Guntoy usa ka ambongan, mahigalaon, maalagaon ug kanunay siya magpakaban sa iyang isig ka ingon.
Laraw nako siyang panalagahan. Kon tugotan ko sa iyang ginikanan."

Dihang nakaangay man upod kaniya si Kasadya ang igsoon ni Abyang.

"Akoa da na si Guntoy, unhan ko siya pagdapit. Mangadto kami sa sine ug adto nako ipahungaw nga way paglurang akoang bug-os nga balati-an ngadto kaniya.

Madagwayon unta si Guntoy apan huyang iyang kinaiya nan wala siya makabalibad bisan supak tuod sa iyang kabubut-on nga makighugoy uban kang Kasadya."

Midangat sila ngadto sa sinehan diin sila misulod sa ngingit ug mingaw nga palko.. nabati ni Guntoy ang pagkulo sa iyang palibot, nabati niya ang paghugot sa kupot ni Kasadya, wa madugay midagaday ang singot sa iyang kalawasan.. "gisampit ko kamo mga kalangitan...palingkawasa intawon ko aning bayhana. Sakmiton sa yawa akong kinatawo..!!" Miampo siya sa iyang salabotan..

OM.
Ang Ginoo mao lamang ug wala na ing lain, Siya ang Brahman nga nagabusilak sa kadiwatahan ug katawhan. Walay panagway apan anaa sa tanan nga pamayhon. Ang tinubdan nga wala ing gigikanan.

Ang Diwa mao ang kalayo sa kinahiladman, kini ang Atman nga dili bulag sa Brahman hinunoa baga niana nga nagadilaab sa pusod sa matag kinabuhi.

Ang Karma mohingkod sama sa pagkahinog sa bunga, sanglit ang unsa man nga buhat nga gipugas pupoon gayod unya sa malukpanong ani. Kinaiyanhon, maangayon, wala ipangayo ug wala ing sipyat.

Kay mopakalawas pag-usab ang Diwa nga wala pa mohinog, kini ang Subli nga Pagkahimugso, ang pagbilik sa Sangsara, ang pagkatawo liwas sa kamatayon nga mitapos sa kinabuhi.

Saylo niana atua ang Moksa, ang pagkahiluna sa baga ngadto sa kahayag sa kalayo. Kini ang hingpit nga paghunong sa Sangsara. Ang panapos sa mabalik-balikong kasublian.

Kini ang giila nga Pansa Sarada, ang bugtong nga kamatuoran sa Darma nga dayag sa lilima ka lubas nga pagtuo.

(Sinulat ni John Clement Husain sa 2026 sa Opon sa Sugbu.)

Proemium.

The reckoning of the day in Cebuano had always been based on the events in the sky, as the rest of the world did before the advent of dials and clocks. Henceforth, see the 00:00 xx as approximations only and not actual days.

Adlaw. The sun. The day. 

Kaadlawun. Refers to the recession of the current day and before the beginning of the next day.

The divisions of a day. 

Kabontagun. Refers to the recession of the night and before the buntag which is the full morning after the sunrise. This is the dawn. This overlaps with kaadlawun, as both begin at the same time. This is also referred to as bolobuntag. It is therefore said of this time kabuntagun na, bolobuntag na, or nagakaadlaw na, nagakaaga na.

I grew up hearing Bisaya all around me.

At family gatherings, my relatives would slip in and out of it mid-sentence — laughing at jokes I couldn't follow, telling stories I could only half-understand. I'd nod along, catching a word here and there. Maayo. Unsa. Ambot.

But speaking it? That felt like a different world entirely.

The Problem with Learning Bisaya Online

When I finally decided to seriously learn, I did what everyone does — I Googled it.

What I found was... scattered. YouTube videos with no structure. Facebook groups full of inside jokes I wasn't in on yet. A few PDF files from the 1990s. Nothing that felt like a real starting point for someone who genuinely wanted to learn.

That's when I stumbled onto two sites that changed everything for me.

dili mahimo kun imposible ang creatio ex nihilo nga buot ipasabot "pagmugna gikan sa wala"

1. pinasunod sa gumaranong panabot, "walay wala nga anaa kun ang wala gani dili gayod mahimong anaa"

2. pinasikad sa pisika, misupak kini sa unang balaod sa termodinamika

sumala pa sa usa ka ang teyista nga nagsunod sa klasikang o kukaraang griyegohanong pagsabot sa diyos, mahimo kuno sa diyos ang tanan apan matod usab kanila dili usab makabuhat ang diyos og mga kasukwahian sa lohika/pangatarongan

pananglit, ang 2+2 dili gayod mahimong motumbas sa 5, dili mahimong wad-on sa diyos ang iyang pagkadiyos ingon man nga dili siya makabuhat og bug-at uyamot nga bato nga dili nila mahimong aswaton.

nan tataw gayod nga may kinutoban ang diyos sulod sa lohika. wala gayoy kawalaan sa kahulogan niana daan busa dili gayod kana mahimong usa ka butang nga anaa sanglit sukwahi kana sa lohika.

Sa usa ka balangay sa Kabisay-an diha si Datu Mahangul usa ka madagmalon ug hakog nga agalon. Nagpamuno siya sa banwa dapit sa kabaybayon diin kanunay siyang mangikil sa alaot nga mga timawa, hilabi na sa mga mangingisda, nagpakabuhong siya pag-ayo sa mga sinakmit nga kuha sanglit talagsaon man ang mga isda nga ilang nadakpan, isda nga may bulawanong himbis nga tiunay ug iya tanan kining giangkon. Miabot ang panahon sa kalisdanan ug diyotay ra ang kuha sa mga mananagat, sa pagkasayod niana niini napuno sa kapungot si Datu Mahangul ug gisakmit niya ang pipila ra tawong kuha sa mga mangigisda. Sa laktod daw gitumbaya niya iyang mga sakop sa kagusla ug kalisod nan walay laing nabuhat ang mga makaluluoy nga mangingisda. Miduol na lamang sila sa bag-ohanon ug dalagang babaylan, aron siya hangyoon sa pag-anitohan si Magwayen, ang Diwata sa Kadagatan aron sila mabulahan sa pagpanagat.

Usa ka balak alawiton nga gitagik ingon nga pahimangno sa masangpotanong buhat ni Sinogo, nga usa sa mga sulugoong manulunda ni Diwata Kaptan. Tungod sa iyang mapahitas-ong garbo ug kasina, gikawat ni Sinogo ang balaang budyong ni Magwayen. Naunay lamang siya sa iyahang pagbudhi sa pagpakahimo niyang usa ka buaya samtang miikyas siya patianod sa mga balod kay sa ngadto-ngadto naigo siya sa linti ni Kaptan nga misangpot sa iyang bug-os nga pagkatanggong sa pamayhon sa maong mananap sa tubig, unya nabalhog siya sa kangiob sa mga langob ilalom sa Siit Tanyon (Tañon Strait). Sa kasamtangan nagpabilin siyang usa ka daotang tilimad-on nga nabilanggo sa kahiladman diin naghari si Magwayen isip iyang dumalayong balantay nga mogalong kaniya sa dihang mopatuga siya og panglugnot sa gapos sa katubigan:

Sinogo nga mabudhion
Sa panagway'ng mahulgaon
Nga karon talamayon
Ingon nga tilimad-on
Nga masubli-sublion
Ang salâ sa kagahapon

Sinogo nga malipoton
Sa pamayhong malimbongon

labing maayo kining buhaton atol sa pagpalina diin mamahimong paasohan sa tumutuman ang iyang jamapala (rosaryohan kun lusokan sa mga sumusunod sa Darmahanong Tinuohan) samtang litokon niya kining maong pangadye:

Diwata nga maayohon
Amoy mahimayaon
panalangini karon dayon
lusok niini pagbalaanon
pahinungod nga pagadawaton

Magbaylo man gabii ug adlaw
sa kasamok ukon kamingaw
dili gayod kini matigaw
nga sa ginhawa da maminaw

nan dunggon Mo intawon
mga pulong-pangadyeon
nga pagalitokon puhon
ning pisi madugtongon
kalibotanon ug diwanhon