Sunggo
Caucasian: (Miduol sa usa ka tindero og sigarilyo, og nangutana) Can you please help me how to get to the nearest comfort room?
Tindero: (Nalibog, nangalot sa ulo, og nakulbaan nga mitubag) Aaaa...oki...aaaa sir...aaaaa...yis!...aaaa (ug nagpanglingo) subaya...(uban sa pagsinyas sa iyang mga kamot)
Caucasian: Come again? Okay, never mind. (Ug nangita og laing kapangutan-an)
nosebleed–noun sunggo (Cebuano)
Pagkalooy sa uyamot nga tindero. Nagkanosebleed intawon. Ang pulong nga nosebleed nagpasabot nga ang usa ka mamumulong nagpakita ug kakulang sa kahibalo o kahanas sa paglitok sa dili naandang pinulongan. Dili kini literal nga kahulogan apan usa lamang ka panagwayon kon figurative language.
Usa sa mga makapahimuot nga kamatuoran bisan diin dinhi sa nasud Pilipinas ang nahisgutang panghitabo. Apan di nato mabasol ang nahisgutang tindero kay lagi ang pinulongang Ininglis lahi man sa iyang naandang pinulongan—ang Binisaya—nga iyang nakat-onan gikan pa sa takna nga diin siya nakaangkon og panimuot. Kung buot huna-hunaon, walay bisan kinsa kanato ang adunay katungod nga mobiay-biay o mosaway sa atong mga kaigsoonang naglisud paglitok sa pinulongang Ininglis. Kay lagi tungod sa kapit-os ug kawad-on, dili tanan kanato ang mapalaron nga nakatungha sa mga bantogang tulonghaan diin gitun-an ang paggamit sa maong langyaw'ng pinulongan.
Apan lubagon nato og gamay ang maong hisgotanan. Sukwahi sa nahisgutang tindero, kadaghanan sa atong mga malampusong kaigsoonang Bisaya sa natad sa pulitika, akademiya, negosyo, ug uban pa, ang nakasinati usab ug pagkanosebleed. Apan ang nakaparat niini, luyo sa ilang kahanas sa paggamit sa pinulongang Ininglis, nalisdan hinuon sila sa paggamit sa ilang naandang pinulongang Binisaya. Nagkanosebleed o gisunggo sa pagbinisaya! Buot sabton nga "dili sila anad sa paggamit sa ilang naandang pinulongan." (Unsa???) Tinuod nga salikwaot kaayo paminawon, apan mao kana ang kamatuoran.
Suwayi kuno pagtandi ang duha ka nawong sa atong mga kaigsoonang Bisaya. Kinsa ba kanila ang angayang daygon? Ang lunlon nga Bisaya nga naglisud paglitok og Ininglis, o ang laing lunlon usab nga Bisaya nga hanas sa paglitok sa pinulongang Ininglis apan naglisud paggamit sa naandang pinulongangang Binisaya? Lungsod, ikaw ang maghukom...
sunggo–pungan, nosebleed (English)
Sherwin M. Cesar
Comments
panahom usa ka lungsoranon
Maanindot ang maong hunahuna mahitungod sa caucasian ug sa tindero. Matulon-anon og kahulogan. Isip lungsoranon, dili ko mopahatag og hukom, apan modangat lang ko sa gamay kong panahom.
Tugti kong maghisgot sa kapulongnan nga Binisaya, kun dictionary. Sa akong nakita sa kapulongnan nga Binisaya nga gimantala sa Akademiyang Bisaya, aduna lamay mga 66,000 ka mga pulong ang nahalangkob, kapin kun kulang. Naggamit ako niining maong basahon. Apan bisan pa niining maong gidaghanon sa mga pulong, aduna pay mga pulong gikan sa Iningles nga walay pa gayoy hubad sa atong Binsaya. Kon maghisgot ta og mga sugpay (o panulon-an) sama sa: siyensiya, matematika (aduna nay diotay nga namugna sa Dr. Tirol sa Kinatumhaan sa Bohol), pilosopiya, ug uban pang mga sugpay nga hilabihan ka abstrakto ang iyang mga termino, lisod pa kitang makakita og tukma nga mga pulong sa Binisaya (kon aduna man gani), o dili pa gayod kita makakita og hubad kanila sa pagkakaron. Pananglitan: sa pilosopiya, ang pulong "substance," "being," "accident," etc. (lahi kaayo kini silag kahulogan sa susamang pulong nga atong nasugatan); sa matematika, ang pulong "differential," "function," "derivative," "integration," etc. Kini nagpakita lamang nga aduna pay dugang panginahanglan sa pagpanday og mga Binisayang pulong nga maoy katumbas niining mga pulonga, pananglitan.
Ang akong punto mao nga adunay mga sitwasyon nga diin ang pinulongang Binisaya, sa pagkakaron, dili pa igo nga makapadayag sa mga ideya o mitna, ilabi na niadtong hilabihan ka abstraktong mga pulong. Sa akong pagtan-aw, usa kini sa mga katarongan ngano nga usahay gamiton ang Iningles kaysa Binisaya. Ang Iningles gayod maoy sagad magamit dayon tungod kay mao man kiniy gitudlo sugod pa sa grade 1, o kinder.
Gawas pa niini, ang kapulongnan (dictionary) sa Iningles naglangkob na og daghan nga mga pulong, nga magamit sa usa ka tawo sa pagpadayag sa iyang hunahuna o mitna. Pananglitan: ang The World Book Encyclopedia Dictionary (English) adunay sulod nga mga 180,000 ka pulong, kapin kun kulang. Busa daghan gayod og mga pulong nga magamit sa pagpadayag sa hunahuna o ideya.
Dugang pa niini, karon lamang tuiga giimplentar sa DepEd ang pormal nga pagtudlo sa Binisaya diha sa mga tulonghaan. Apan, anaa pa kini sa 1,2,&3 nga lantag sa elementarya. Busa, nagpatigbabaw pa gihapon ang pagpanudlo sa Iningles diha mga tulonghaan: Kolehiyo ug kinatumhaan, pribado o publiko. Ug mao kiniy usa sa nakaingon nga salikwaot paminawon nga maantigo ang usa ka tawo sa Iningles apan naglisod sa Binisaya, sa pulong o sa sulat. Mao nga kon painingleson, ok, apan kon pabinisay-on, sunggo.