Istruktura sa Pinulongang Binisaya

Maayong adlaw kaninyo mga higala!
 
Tugoti ako ninyo sa pagpaambit niining mahinungdanong hisgotanan bahin sa pinulongang Binisaya.
 
Kung atong subayon o utingkayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya, tingali wala pa'y natala nga eksaktong panahon o lugar kung diin nagsugod ang paggamit niining maong pinulongan. Wala ni isa kanato ang makasugilon kung kinsa ang mga tawong unang migamit sa maong pinulongan o kinsa ang nagtudlo kanila sa paggamit niini.
 
Sa akong kabahin, isip usa ka bisayang dako nga nahimugso sa matambok nga yuta sa Davao del Sur, sayon lamang kaayo subayon ang kasaysayan kung ngano Binisaya man ang among pinulongan, bisan tuod taga Mindanao kami. Sa akong pagtuon, niadtong panahon nga ang nasud Pilipinas nahisakop pa sa rehemeng Amerikano hangtod na sa pagkamugna sa gobyernong gitawag ug Commonwealth, gidasig sa mga Amerikano lakip na ni Pangulong Manuel L. Quezon, pinaagi sa Land Settlement Program, ang mga katawhan sa Cebu o Sugbu ug uban pang bahin sa Luzon ug Visayas nga molangyaw ngadto sa lain-laing lugar sa Mindanao. Niadtong panahona, mga nitibo sama sa B'laan, Mandaya, Kaolo, Bagobo, mga igsoon natong Muslim, ug uban pa ang namuyo sa maong halapad nga yuta. Kay lagi libre man ang pagbiyahe sa mga buot molangyaw, aduna pa'y gigahin nga puhonan alang sa pagpatukod ug mga balay, pagpalit ug yuta, ug kapital sa pagpanguma, niliboan ang nadasig sa pagpuyo sa Mindanao. Ug lakip sa maong hut-ong ang akong mga apohan nga gikan pa sa yuta sa Bohol, Argao, ug Moalboal, Cebu. Mao'y hinungdan nga mikuyanap ang pinulongang Binisaya sa yuta sa Mindanao ug ngano usa ako ka Bisayang Dako.
 
Apan dili kana mao ang hisgotanan nga buot kong ipasibaw. Tinuod nga lisud subayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya. Apan ang pangutana, nganong wala pa ma'y namugna nga estruktura ang maong pinulongan sa kadugay na niini? Kung sa pinulongang Ingles aduna'y gitawag ug 'grammar' ug sa Tagalog gitawag ug 'balarila', unsa ma'y tawag niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? Kung ilawom sa 'grammar' o 'balarila' aduna'y pulong nga 'noun' o 'panggalan' sa Tagalog, unsa man kini sa Binisaya? Ang ubang kabahin sa gitawag ug 'parts of speech' sa Ingles sama sa verb, adjective, pronoun, adverb, preposition, conjunction ug uban pa nga aduna'y hubad sa Tagalog nga pandiwa, panag-uri, panghalip, pang-abay, ug uban pa, unsa ma'y hubad niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? 
 
Kung aduna ma'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, ug kung kinsa man ang nagmugna o nagpasiugda niini, dawata ang akong kinasingkasing nga pagdayeg sa inyong kakugi ug kaalam. Hinaut nga inyo na kining ipakaylap sa mas labing madaling panahon. Ug kung ugaling wala pa'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, hinaut sugdan na kini aron usab maitudlo sa mga Bisayang Dagko sama kanako.
 
Daghang salamat ug ang kalinaw sa kanunay maanaa kaninyo.
 
Sherwin M. Cesar
Padada, Davao del Sur
 
 

Comments

tense vs. aspect (verb kun punglihok)

Nindot kaayong basahon kun paminsaron ang inyong pagbinayloay og mga kaalam ug opinyon bahin sa hisgutanang "tense ug aspect" sa punglihok (verb) nga usa sa mga bahin sa pamulong (parts of speech). Dawata kining akong kinasingkasing nga pagdayeg sa inyong pagkamakinaadmanon ug sa inyong kaikag ug panahon sa pagpaambit niini. Apan subo palandongon nga wala nay laing misagol kun mipaambit og laing opinyon niining maong pagtuki gawas kaninyong duha. Buot ba kaha sabton nga dili mahinungdanon kun kulang sa sustansya ang maong hisgutanan? Maghatag lang ba kini og dugang kahasol kun kalibog ngadto kanila? O kaha, dili pa andam ang atong mga kaigsoonang Bisaya sa paggahin og panahon sa mga detalyadong pagtuki sa mga bahin sa atong pinulongan.
 
Akong lakbitan ang gipamulong ni Mr. Jose bahin sa hisgutanang tense ug aspeto diin iyang gihimo isip ehemplo ang pamulong sa ubos.
 
Gihidlaw ko nimo Karing. (bana ngadto sa asawa)
 
Kon atong paminsaron pag-ayo ang maong pamulong, diin ang unanggikit nga GI- gigamit sa punglihok nga ‘gihidlaw’, tinuod nga makahatag kini kanato og kalibog, tungod kay ang paggamit sa unanggikit nga GI- mamahimong magkahulogan nga ang lihok ‘nahitabo na’ og mahimo usab nga ‘kasamtangan kun padayon pang nahitabo’. Mamahimong gihidlaw ang bana ngadto sa iyang asawa niadtong milabayng tuig, mamahimo usab nga padayon siyang gihidlaw sa iyang asawa sa takna sa iyang pagbungat sa maong pamulong.
 
Kon buot pinsaron, kulang ang maong pamulong og mga mahinungdanong detalye aron matukib ang matuod nga kahulogan sa mensahe nga buot ipadangat sa mamumulong (sender) ngadto sa tigdawat sa pulong (receiver).
 
Sa kabahin sa asawa nga diin ang pamulong gipahinungod nagdto kaniya, mamahimong aduna pa siyay pangutana kun buot tin-awon sa maong pamulong gikan sa iyang bana. Mamahimo niyang ikapangutana kon “kanus-a pa?” ang maong kahidlaw. Kaniadto pa ba kaha o kasamtangang gihidlaw ang iyang bana ngadto kaniya?
 
Sa akong kabahin, ang posibleng hinungdan kon nganong nagkasumpaki ang ‘tense’ ug ‘aspect’ sa Binisayang punglihok mao kini—ang pinulongang Iningles adunay gitawag og mga auxiliary kun helping verbs nga maoy moayuda sa mga ‘full verbs’ aron mapasibaw ang matuod nga tense ug aspeto sa punglihok. Ang mga helping verbs sama sa am, is, be, have, do, og uban pa mahimong gamiton aron mahatagan og kausaban kun kalainan ang mensahe sa mga verbs kun punglihok og matin-aw kon kanus-a nahitabo ang maong lihok. Gawas niinin, aduna pay gitawag og modal verbs sama sa can, will, shall, might, og uban pa. Og gani, aduna pay gitawag og verb phrases nga namugna pinaagi sa pagsagol-sagol sa maong mga helping verbs ug full verbs. Kining maong mga pulong, walay katugbang sa atong pinulongang Binisaya mao nga nalisdan kita pagpatin-aw sa tinuod nga tense ug aspeto sa mga Binisayang punglihok. Mao usab tingali kini hinungdan nga adunay pagsumpaki sa tense ug aspect sa atong pinulongan.
 
Ato kunong tun-an pag-ayo kining pamulong nga gipadangat ni Mr. Jose pinaagi sa paghubad ug pagtandi niini sa pinulongang Iningles.
 
Gihidlaw ko nimo Karing. I am yearning for you, Karing.—Kini nagpasabot nga kasamtangan ug padayon nga gihidlaw (present progressive) ang bana ngadto sa iyang asawa sa takda sa iyang paglitok sa maong pamulong. Sa hubad nga Iningles, gigamit ang verb phrase nga am yearning (helping verb am + full verb in -ing form yearning) aron tin-awon ang panahon sa pagkahitabo sa lihok. Apan sa Binisaya, nag-inusara ang punglihok nga ‘gihidlaw’.
 
Gihidlaw ako nimo Karing. I have yearned for you, Karing. —Kini nagpasabot nga milabay na (past perfect) ang pagkahidlaw sa bana ngadto sa iyang asawa. Sa hubad sa Iningles, gigamit ang verb phrase nga have yearned (helping verb have + full verb in –ed form yearned). Kung atong itandi ang duha ka mga pinulongan, walay kalainan kun kausaban ang gihimo sa pinulongang Binisaya—milabay man o padayon pang nahitabo, susama ra ang pamulong. Apan sa pinulongang Iningles, tataw kaayo nga adunay kausaban, mao nga tin-aw usab kaayo ang kalainan sa mga punglihok nga milabay na batok sa padayon pang nahitabo.
 
Sama sa pinulongang Binisaya, wala usay gitawag og helping verbs ang pinulongang Tagalog. Apan natagaan kini og sulbad pinaagi sa pagbalik-balik sa unang silaba sa gamot pulong (first syllable of the root word) aron ipakita ang kasamtangan ug padayong pagkahitabo sa punglihok. Wala kini buhata sa atong pinulongan.
 
Matikdi ang mga pamulong sa ubos.
 
Binisaya—Nagsulat ako. (milabay na)                      Binisaya—Nagsulat ako. (kasamtangan ug padayon pa)
Tagalog—Nagsulat ako. (nangyari na)                     Tagalog—Nagsusulat ako. (kasalukuyang nangyayari pa)
 
Walay kausaban ang nahitabo sa Binisayang pamulong apan sa Tinagalog, adunay kausaban pinaagi sa pagbalik-balik sa unang silaba nga ‘su’ sa gamot pulong nga ‘sulat’.
 
Nan, mahimo ba natong ingnon sa Binisaya nga ‘Gihihidlaw ako nimo Karing’? Mao ron! Mura ka nag kaka nga naglitok sa maong pamulong. 
 
Daghang salamat.
 
Sherwin M. Cesar