Istruktura sa Pinulongang Binisaya

Maayong adlaw kaninyo mga higala!
 
Tugoti ako ninyo sa pagpaambit niining mahinungdanong hisgotanan bahin sa pinulongang Binisaya.
 
Kung atong subayon o utingkayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya, tingali wala pa'y natala nga eksaktong panahon o lugar kung diin nagsugod ang paggamit niining maong pinulongan. Wala ni isa kanato ang makasugilon kung kinsa ang mga tawong unang migamit sa maong pinulongan o kinsa ang nagtudlo kanila sa paggamit niini.
 
Sa akong kabahin, isip usa ka bisayang dako nga nahimugso sa matambok nga yuta sa Davao del Sur, sayon lamang kaayo subayon ang kasaysayan kung ngano Binisaya man ang among pinulongan, bisan tuod taga Mindanao kami. Sa akong pagtuon, niadtong panahon nga ang nasud Pilipinas nahisakop pa sa rehemeng Amerikano hangtod na sa pagkamugna sa gobyernong gitawag ug Commonwealth, gidasig sa mga Amerikano lakip na ni Pangulong Manuel L. Quezon, pinaagi sa Land Settlement Program, ang mga katawhan sa Cebu o Sugbu ug uban pang bahin sa Luzon ug Visayas nga molangyaw ngadto sa lain-laing lugar sa Mindanao. Niadtong panahona, mga nitibo sama sa B'laan, Mandaya, Kaolo, Bagobo, mga igsoon natong Muslim, ug uban pa ang namuyo sa maong halapad nga yuta. Kay lagi libre man ang pagbiyahe sa mga buot molangyaw, aduna pa'y gigahin nga puhonan alang sa pagpatukod ug mga balay, pagpalit ug yuta, ug kapital sa pagpanguma, niliboan ang nadasig sa pagpuyo sa Mindanao. Ug lakip sa maong hut-ong ang akong mga apohan nga gikan pa sa yuta sa Bohol, Argao, ug Moalboal, Cebu. Mao'y hinungdan nga mikuyanap ang pinulongang Binisaya sa yuta sa Mindanao ug ngano usa ako ka Bisayang Dako.
 
Apan dili kana mao ang hisgotanan nga buot kong ipasibaw. Tinuod nga lisud subayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya. Apan ang pangutana, nganong wala pa ma'y namugna nga estruktura ang maong pinulongan sa kadugay na niini? Kung sa pinulongang Ingles aduna'y gitawag ug 'grammar' ug sa Tagalog gitawag ug 'balarila', unsa ma'y tawag niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? Kung ilawom sa 'grammar' o 'balarila' aduna'y pulong nga 'noun' o 'panggalan' sa Tagalog, unsa man kini sa Binisaya? Ang ubang kabahin sa gitawag ug 'parts of speech' sa Ingles sama sa verb, adjective, pronoun, adverb, preposition, conjunction ug uban pa nga aduna'y hubad sa Tagalog nga pandiwa, panag-uri, panghalip, pang-abay, ug uban pa, unsa ma'y hubad niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? 
 
Kung aduna ma'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, ug kung kinsa man ang nagmugna o nagpasiugda niini, dawata ang akong kinasingkasing nga pagdayeg sa inyong kakugi ug kaalam. Hinaut nga inyo na kining ipakaylap sa mas labing madaling panahon. Ug kung ugaling wala pa'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, hinaut sugdan na kini aron usab maitudlo sa mga Bisayang Dagko sama kanako.
 
Daghang salamat ug ang kalinaw sa kanunay maanaa kaninyo.
 
Sherwin M. Cesar
Padada, Davao del Sur
 
 

Comments

Batadila

Maayong buntag kanimo Ginoong Jose!
 
Pasayloa ko tungod karon pa lamang ako nakahimo pagduaw pag-usab niining mahinungdanong website. Sulod sa milabay nga mga adlaw o simana, nadat-ugan ako sa bug-at nga mga bulohaton—sa buhatan nga diin ako nahisakop lakip na sa mga suliran sa panimalay.
 
Niining sayong kabuntagon, misugat kanako ang makagisi ug ngabil nga kahimuot og kamaya tungod niining imong maanindot og madasigong tubag sa akong nauwahing sulat kon blog, nga karong tungora ko pa lamang nabasa. Tinuod nga tam-is kaayo palandungon, paminawon, o bation nga diay di kita nag-inusara sa atong mga pangandoy nga human sa milabay'ng katuigan, ugma damlag matagaan na ug igong pagtagad ang pagpalambo og pagpakaylap sa pinulongang Binisaya. Niining higayuna pa lamang, ako nang nakaplagan ang makasulaw nga bidlisiw sa mahayag nga kaugmaon alang sa Pinulongang Binisaya.
 
Pait man paminsaron nga sa kadaghan natong mga Bisaya dinhi sa nasud Pilipinas, ug gani mas daghan pa kita kung ikumpara sa numero sa mga Tagalog, ubay-ubay na usab ang mga malampusong Bisaya sa natad sa pulitika, edukasyon, ug sa nagkadaiyang propesyon, kadaghanan pa kanila ang napatik na sa kasaysayan, kung nganong wa'y usa kanila ang migahin ug igong pagtagad o malangkobong pagtuon sa pagpalambo sa pinulongang Binisaya. Apan sa akong kabahin, dili pa uwahi ang tanan. 
 
Kung kita magkahugpong sa susamang tumong ug tinguha, ang atong mga pangandoy dili mahimong sumbag sa bulan apan susama kini sa kinaham nga sud-an nga gitunol pinaagi sa usa ka pilak nga bandehado.
 
Tugoti usab ako sa pagtunol sa akong kinasingkasing nga pagdayeg og pagpasalamat sa mahinungdanong termino o pulong nga Binisaya nga imong gipaambit ngari kanako.
 
Matinahuron,
 
Sherwin M. Cesar