Istruktura sa Pinulongang Binisaya

Maayong adlaw kaninyo mga higala!
 
Tugoti ako ninyo sa pagpaambit niining mahinungdanong hisgotanan bahin sa pinulongang Binisaya.
 
Kung atong subayon o utingkayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya, tingali wala pa'y natala nga eksaktong panahon o lugar kung diin nagsugod ang paggamit niining maong pinulongan. Wala ni isa kanato ang makasugilon kung kinsa ang mga tawong unang migamit sa maong pinulongan o kinsa ang nagtudlo kanila sa paggamit niini.
 
Sa akong kabahin, isip usa ka bisayang dako nga nahimugso sa matambok nga yuta sa Davao del Sur, sayon lamang kaayo subayon ang kasaysayan kung ngano Binisaya man ang among pinulongan, bisan tuod taga Mindanao kami. Sa akong pagtuon, niadtong panahon nga ang nasud Pilipinas nahisakop pa sa rehemeng Amerikano hangtod na sa pagkamugna sa gobyernong gitawag ug Commonwealth, gidasig sa mga Amerikano lakip na ni Pangulong Manuel L. Quezon, pinaagi sa Land Settlement Program, ang mga katawhan sa Cebu o Sugbu ug uban pang bahin sa Luzon ug Visayas nga molangyaw ngadto sa lain-laing lugar sa Mindanao. Niadtong panahona, mga nitibo sama sa B'laan, Mandaya, Kaolo, Bagobo, mga igsoon natong Muslim, ug uban pa ang namuyo sa maong halapad nga yuta. Kay lagi libre man ang pagbiyahe sa mga buot molangyaw, aduna pa'y gigahin nga puhonan alang sa pagpatukod ug mga balay, pagpalit ug yuta, ug kapital sa pagpanguma, niliboan ang nadasig sa pagpuyo sa Mindanao. Ug lakip sa maong hut-ong ang akong mga apohan nga gikan pa sa yuta sa Bohol, Argao, ug Moalboal, Cebu. Mao'y hinungdan nga mikuyanap ang pinulongang Binisaya sa yuta sa Mindanao ug ngano usa ako ka Bisayang Dako.
 
Apan dili kana mao ang hisgotanan nga buot kong ipasibaw. Tinuod nga lisud subayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya. Apan ang pangutana, nganong wala pa ma'y namugna nga estruktura ang maong pinulongan sa kadugay na niini? Kung sa pinulongang Ingles aduna'y gitawag ug 'grammar' ug sa Tagalog gitawag ug 'balarila', unsa ma'y tawag niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? Kung ilawom sa 'grammar' o 'balarila' aduna'y pulong nga 'noun' o 'panggalan' sa Tagalog, unsa man kini sa Binisaya? Ang ubang kabahin sa gitawag ug 'parts of speech' sa Ingles sama sa verb, adjective, pronoun, adverb, preposition, conjunction ug uban pa nga aduna'y hubad sa Tagalog nga pandiwa, panag-uri, panghalip, pang-abay, ug uban pa, unsa ma'y hubad niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? 
 
Kung aduna ma'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, ug kung kinsa man ang nagmugna o nagpasiugda niini, dawata ang akong kinasingkasing nga pagdayeg sa inyong kakugi ug kaalam. Hinaut nga inyo na kining ipakaylap sa mas labing madaling panahon. Ug kung ugaling wala pa'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, hinaut sugdan na kini aron usab maitudlo sa mga Bisayang Dagko sama kanako.
 
Daghang salamat ug ang kalinaw sa kanunay maanaa kaninyo.
 
Sherwin M. Cesar
Padada, Davao del Sur
 
 

Comments

Tense ug Aspect sa Binisaya

Dili lang kay si R.L. Trask ang namahayag mahitungod niini. Bisan si Gonzalez nagkanayon: "aspect and tense are two dependent notions in the realm of temporality, and, as such, they need to be conjointly dealt with" (Gonzalez, 2003, p. 5).  Ug midugang siya pag-ingon: "a precise understanding of how tense and aspect interact within a sentence is a sine qua non condition, not yet obtained, for a better understanding of their roles in discurse" (ibid. p. 6).  Ug, mahitungod sa "interdependency of tense and aspect" nagkanayon usab siya: "the notion of temporality taken in a broad sense covers both temporal and aspectual linguistic elements. Tense and aspect are often treated as a twin pair having complementary tasks: tense is said to provide the location of the eventuality described, aspect is taken as giving information either about the properties of the eventuality or the way the eventuality is presented. Without taking into account their mutual interaction, a description of the two systems will turn out to be incomplete" (ibid. p.7). 
 
I think we need a clear philosophical distinction between "tense" and "aspect". I think Gonzalez gives a good distinction of them above, i.e.: "tense is said to provide the location of the eventuality described, aspect is taken as giving information either about the properties of the eventuality or the way the eventuality is presented." So, it is clear that when there is aspect, there is tense, and vice versa. They are correlatives. For what "information" about the eventuality could there be if that eventuality did/does not take place in time, or is not located in time, i.e., either past, present, or future? One and the same eventuality carry both categories, apsect and tense. In other words, "tense" tells the location of an eventuality in time: past, present, or future; "aspect" tells about the same eventuality, i.e., its properties: either perfective or imperfective. So both of them go together, and Gonzalez is right, as well as Trask, and other linguists concerned with tense and aspect systems. Even Schmidtke admits this. What Comrie is saying is that within aspect itself, there are two opposing properties, i.e., the perfective, or unbounded whole eventuality, and the imperfective, or continuous eventuality. And, from the point of view of aspect, Zeno Vendler classified verbs into four categories: "activity," "accomplishment," "achievement," and "state."  Tense is about the WHEN of an eventuality; aspect is about the HOW of that same eventuality.
 
Now, the question is: are these two properties, aspect and tense, found in Binisaya? The answer is, YES. If we closely investigate our affixes (as I am currently working on), we can see that our language has tense indicators (as shown by the way people use the language). But not only this; aspect is also clear in our language, as these two properties are being intertwined. If English emphasizes tense (indeed, English seems not to care about aspect as can be seen in its six tenses taught in schools), Binisaya emphasizes aspect, but this does not mean that there is no tense. By the way, I agree that a Visayan-Cebuano grammar someday has to be based on "tense-aspect" system (not following, of course, the English language). 
 
I think that with regards to Binisaya, as of its present status as language, we need to establish first whether or not tense and aspect are inseparable properties of language. Analytic philosophy is useful here. As Gonzalez says above: "a precise understanding of how tense and aspect interact within a sentence is a sine qua non condition."  What is emphatic here is the Latin phrase: conditio sine qua non. 
 
Salamat