Istruktura sa Pinulongang Binisaya

Maayong adlaw kaninyo mga higala!
 
Tugoti ako ninyo sa pagpaambit niining mahinungdanong hisgotanan bahin sa pinulongang Binisaya.
 
Kung atong subayon o utingkayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya, tingali wala pa'y natala nga eksaktong panahon o lugar kung diin nagsugod ang paggamit niining maong pinulongan. Wala ni isa kanato ang makasugilon kung kinsa ang mga tawong unang migamit sa maong pinulongan o kinsa ang nagtudlo kanila sa paggamit niini.
 
Sa akong kabahin, isip usa ka bisayang dako nga nahimugso sa matambok nga yuta sa Davao del Sur, sayon lamang kaayo subayon ang kasaysayan kung ngano Binisaya man ang among pinulongan, bisan tuod taga Mindanao kami. Sa akong pagtuon, niadtong panahon nga ang nasud Pilipinas nahisakop pa sa rehemeng Amerikano hangtod na sa pagkamugna sa gobyernong gitawag ug Commonwealth, gidasig sa mga Amerikano lakip na ni Pangulong Manuel L. Quezon, pinaagi sa Land Settlement Program, ang mga katawhan sa Cebu o Sugbu ug uban pang bahin sa Luzon ug Visayas nga molangyaw ngadto sa lain-laing lugar sa Mindanao. Niadtong panahona, mga nitibo sama sa B'laan, Mandaya, Kaolo, Bagobo, mga igsoon natong Muslim, ug uban pa ang namuyo sa maong halapad nga yuta. Kay lagi libre man ang pagbiyahe sa mga buot molangyaw, aduna pa'y gigahin nga puhonan alang sa pagpatukod ug mga balay, pagpalit ug yuta, ug kapital sa pagpanguma, niliboan ang nadasig sa pagpuyo sa Mindanao. Ug lakip sa maong hut-ong ang akong mga apohan nga gikan pa sa yuta sa Bohol, Argao, ug Moalboal, Cebu. Mao'y hinungdan nga mikuyanap ang pinulongang Binisaya sa yuta sa Mindanao ug ngano usa ako ka Bisayang Dako.
 
Apan dili kana mao ang hisgotanan nga buot kong ipasibaw. Tinuod nga lisud subayon ang kasaysayan sa pinulongang Binisaya. Apan ang pangutana, nganong wala pa ma'y namugna nga estruktura ang maong pinulongan sa kadugay na niini? Kung sa pinulongang Ingles aduna'y gitawag ug 'grammar' ug sa Tagalog gitawag ug 'balarila', unsa ma'y tawag niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? Kung ilawom sa 'grammar' o 'balarila' aduna'y pulong nga 'noun' o 'panggalan' sa Tagalog, unsa man kini sa Binisaya? Ang ubang kabahin sa gitawag ug 'parts of speech' sa Ingles sama sa verb, adjective, pronoun, adverb, preposition, conjunction ug uban pa nga aduna'y hubad sa Tagalog nga pandiwa, panag-uri, panghalip, pang-abay, ug uban pa, unsa ma'y hubad niini sa pinulongang Binisaya? Aduna ba? 
 
Kung aduna ma'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, ug kung kinsa man ang nagmugna o nagpasiugda niini, dawata ang akong kinasingkasing nga pagdayeg sa inyong kakugi ug kaalam. Hinaut nga inyo na kining ipakaylap sa mas labing madaling panahon. Ug kung ugaling wala pa'y namugna nga estruktura sa pinulongang Binisaya, hinaut sugdan na kini aron usab maitudlo sa mga Bisayang Dagko sama kanako.
 
Daghang salamat ug ang kalinaw sa kanunay maanaa kaninyo.
 
Sherwin M. Cesar
Padada, Davao del Sur
 
 

Comments

Batadila

Maayong adlaw kanimo Ginoong Sherwin.
 
Nalipay kaayo ko nga nakabasa sa imong blog. Nasibot kaayo ko sa imong kadasig mahitungod sa atong pinulongang Binisaya. Nakita nako ang imong kaikag nga makakita na og hinan-ay nga pagpahayag sa Batadila sa atong pinulongang Binisaya. Niining maong kaikag, managsama kita.
 
Sa dihang naalinggatan ko nga ako -- isip usa ka Bisayang Dako, sa kalag ug lawas, kinsa natawo ug nagtubo sa yuta sa Sugbo sulod na sa kap-atan og lima ka tuig karon -- naglisod diay sa odi pagsulti o pagsulat diha sa pinulongang Binisaya, gibati ko nga ingon og gitaparos ang akong nawong. Sa tinud-anay, dakong balikas alang nako nga makahimo sa pagsulat diha sa pinulongang Iningles, apan dili makahimo diha sa kaugalingong pinulongan, ang Binisaya. Busa, naaghat ako sa paghatag og dakong bili sa atong pinulongan. Gihiklin ko una ang pagpanulat diha sa pinulongang Iningles ug gigamit ko ang akong dagang sa pagpanulat diha sa Binisaya. Busa, ania, dawata ang akong maikagong pasalamat sa imong gipakita nga kasibot sa atong pinulongang Binisaya.
 
Padayonon ta ang atong pagpundar kun pagpanday sa atong pinulongan. Akong damgo mao nga ang atong pinulongan mahaisa ngadto sa lantag sa "academe", n.m. mahalakip kini sa pagtuon sa mga batid diha sa nataran sa "linguistics" o ba kaha sa nataran sa "philosophy of language" o "linguistic philosophy". Ug, nga mailhan kining atong pinulongan dili lamang sa Kabisay-an, dili lamang sa Pilipinas, kondili sa tibuok kalibotan. 
 
Sa imong pangutana mahitungod sa gambalay, o estruktura, sa atong pinulongang Binisaya, ang Batadila (Batakan sa Dila), aduna nay namugna. Mao kini ang gisukaran sa Akademiyang Bisaya, ingon man usab sa BisMag. Gipanday kini sulod sa pipila na ka tuig sa usa ka respetadong Sugbuanong magsusulat: magsusugilanon (short story), magbabalak (poetry), maggugumalaysay (essay), ug nobilista (novel). Siya ang tighubad ug editor sa mga Katolikong Bibliya nga gihubad ngadto sa Binisaya. Siya mao si Mlbn. Cesar P. Kilaton, Jr., ang kasamtangang Tagsiya sa DAGANG FOUNDATION INC. (twa. sa internet website), hugpong sa mga magsusulat diha sa pinulongang Binisaya, nga ania magbase sa Sugbu. Bag-o akong nahasakop niini. 
 
Ania kanako karon ang duha ka libro ni Mlbn. Cesar P. Kilaton Jr, nga nag-ulohan PANITIKAN (Ortography), ingon man usab ang iyang wala pa mamantala nga KAPULONGNAN (Dictionary) nga lunlon Binisaya.
 
Tugti ako pagpaambit niining pipila ka mga mahinungdanong termino, o pulong, sa atong pinulongang Binisaya.
 
Batadila = grammar
 
               Mga Bahin sa Pamulong = parts of speech
Pungan = noun
Pulingan = pronoun
Pungway = adjective
Punglihok = verb
Pungwayon = adverb
Pangdugtongan = preposition
Panugtong = conjunction
Pangtuaw = interjection
 
              Kapahayag = Sentence
Sugpay = subject
Ugbay = object
Ugbayong pamug-os = objective compliment
Sugpayong pamug-os = subjective compliment
Pulongan = phrase
Kabihayag = clause
luhin = gender
ludlis = form
Pamuhat = active (voice)
Panawat = passive (voice)
Madugtongong punglihok = linking verb
 
                   Iglalanggikit = affix
Unanggikit = prefix
Talinggikit = infix
Ulahinggikit = suffix
Panahong = tense
 
        Mga iglalanggikit alang sa panahong = affixes for the tenses
mi- = unanggikit nga nagpaila sa milabayng pananhon (past tense)
         pananglitan: mikaon, milakaw, misulti, etc.
nag- = unanggikit nga nagpaila sa karong panahon (present tense)
        pananglitan: nagkaon, naglakaw, nagsulti, etc.
mo-, mag- = unanggikit nga nagpaila sa umaabot nga panahon (future tense)
         pananglitan: mokaon, magkaon; molakaw, maglakaw;         mosulti, magsulti; etc.
 
Dinhi lang una ko kutob,
 
Daghang salamat,
 
Imong higalang Bisaya-Sugbuanon
 
JOSE